/ Science

สิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์ แค่ไหนคือน่ารัก?

เราเจอเด็กแรกเกิดหน้าตาจิ้มลิ้ม มองเราตาเป็นประกาย เราจะรู้สึกฟินไปกับความน่ารักของเด็ก แต่ทำไมเวลาเราเจอมนุษย์ป้าอุ้มตุ๊กตาลูกเทพมา ทำไมเรากลับรู้สึกสยองยังไงก็ไม่รู้

ลองคิดเล่นๆดูครับ วันนึงเราชมว่าสิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์น่ารักกันมากน้อยแค่ไหน เดินเข้าห้างเจอโมเดลของเล่นรูป BB8 ใน StarWars เราก็รู้สึกได้ว่ามันน่ารัก อยากซื้อมาเล่น

หลายคนก็อธิบายไม่ได้ว่าทำไมมันถึงน่ารัก แล้วทำไมสิ่งที่ไม่มีชีวิต ไม่ใช่มนุษย์อย่างหุ่นยนต์ถึงน่ารักได้ นักวิทยาศาสตร์และนักจิตวิทยา หลายแขนงได้มีทฤษฏีที่ว่าด้วยความเป็นมิตรของสิ่งเหล่านี้ ชื่อว่า Uncanny valley

Uncanny valley

ทฤษฏีนี้เป็นทฤษฎีนึงที่ว่า พอมีสิ่งที่มีความคล้ายกับมนุษย์ (ทั้งหน้าตาและการแสดงออก) เกิดขึ้น มันจะทำให้เรามีความรู้สึกกลัวมันขึ้นมาอย่างไร้เหตุผล เช่นการทดลองสร้างหุ่นยนต์ให้เหมือนมนุษย์ (ยิ้ม,หัวเราะ,จ้องตา) แล้วดูปฏิกริยาของผู้ที่เข้ามามีปฏิสัมพันธ์กับหุ่นยนต์ตัวนั้น ...

สยองว่ะ ...

นี่ขนาดแม่งเป็นเด็กนะเนีย มะกี้ยังคุยกันอยู่เลยว่าเด็กเล็กๆน่ารัก แต่พอเป็นอีหุ่นนี่ทำไมเรากลับรู้สึกสยดสยองสิ้นดี นี่ขนาดมันไม่ขยับนะเนีย ... ถ้ามันร้องไห้ หรือ คุยกะเราแบบ Siri ได้นี่ก็ตัวใครตัวมัน

เปลี่ยนๆ สยองเกิน

ทีนี้เราลองมาดูสิ่งที่เหมือนมนุษย์น้อยลงบ้างครับ

"สวัสดีครับ ผมอาซิโม่" หุ่นอาซิโม่ เป็นหุ่นเลียนแบบมนุษย์ หรือที่ฝรั่งเรียกว่า humanoid ที่คนไทยคุ้นเคยกันดี เพราะเมื่อหลายปีก่อนหน้านี้ อาซิโม่ มาโชว์ในงานสำคัญๆหลายงานไม่ว่าจะเป็น วันเด็ก หรือ วันวิทยาศาสตร์

อาซิโม่ออกแบบให้มีท่าทางเหมือนกับคน ก็เลยดูเป็นมิตร และไม่เหมือนคนจนเกินไป เรียกว่าถอยห่างจากความเหมือนมนุษย์ขึ้นมาอีกนิด (ในเรื่องของรูปภายนอก)

แสดงให้เห็นถึงอะไร ?

สาเหตุที่ทำให้เรารู้สึกไม่ดีกับหุ่นยนต์ที่มีหน้าตา "เกือบ" เหมือนมนุษย์ คือมันไม่แค่เกือบจะเหมือนคนจริงๆ มันทำให้เรารู้สึกถึงความพิการหรือความเจ็บป่วย
หรือถ้าหุ่นอยู่นิงๆเราก็จะมองว่ามันคือ"ศพ" ถ้ามันขยับได้หรือแม้แต่หน้าตาของหุ่นที่ดูไม่ธรรมชาติ การเคลื่อนไหวที่ดูแปลกๆ เช่น การกระพริบตาที่ผิดธรรมชาติ ตาที่ไร้แววตา หรือพฤติกรรมแปลกๆอื่นๆ ก็แล้วไปใหญ่ เพราะเราจะมองว่ามันคือ "ศพเดินได้" หรือ ซอมบี้นั่นเอง ...

เฉลยครับ ที่ผมอธิบายมาข้างบนก็คือกราฟนี้นี่เอง

อย่างไรก็ตามเราไม่สามารถร้างหุ่นให้เหมือนกับมนุษย์จริงๆได้ ได้แค่เพียงทำให้เหมือนมากที่สุดเท่านั้น การที่เหมือน แต่ก็ยังไม่ใช่ ก็ทำให้เราเกิดความรู้สึกเหมือนที่อธิบายไปข้างต้น

แต่ถ้าเราสามารถทำให้มันขยับได้เหมือนกับมนุษย์จริงๆแบบลื่นไหล ก็ต้องนี่เลยคับ

การเชิดหุ่น ถ้าใครเคยไปดูเขาเล่นกันสดๆ จะสังเกตว่าคนที่เชิดนี่เก่งมาก เขาสามารถถ่ายทอดความเป็นมนุษย์ลงมาในหุ่นได้ มีการเล่นกับคนดู ลงไปเวทีด้านล่าง เล่นกับสาวสวยๆ กวาดเงินจากคนดูกันไปได้หลายร้อย (ฮา) เพราะคนดูรู้สึกพอใจ ที่ได้เห็นอาการที่เหมือนมีชีวิตของหุ่นนั่นเองครับ

แต่ถ้าหุ่นตั้งอยู่เฉยๆบนหิ้ง อาจจะเป็นหัวหนุมานเหมือนกัน บางคนก็อาจจะกลัวๆก็ได้ครับ ลองสังเกตดูว่าใช่มั้ย วางไว้เฉยๆดูน่ากลัว แต่พอมีคนเอามาเล่น มามีปฏิสัมพันธ์กับคนดู ใครๆก็หัวเราะชอบใจ ลืมความกลัวไปเลย

Uncanny valley จึงเป็นทฤษฏีที่น่าสนใจและน่านำไปเป็นหลักสำคัญในการออกแบบสิ่งของต่างๆ ที่ให้ความรู้สึกใกล้ชิดและเป็นกันเองกับมนุษย์ ไม่ว่าจะเป็น หุ่นยนต์ผู้ช่วย หรือแม้กระทั่วผู้ช่วยอย่าง Siri ในโทรศัพท์เรานี่แหละ ที่ต้องมีการคิดมาอย่างดี ไม่งั้นแทนที่จะทำให้โทรศัพท์ดูน่าใช้งาน อาจจะทำให้โทรศัพท์กลายเป็นโทรศัพท์ผีสิงไปก็ได้ครับ และที่ใกล้ตัวเรามากๆ ก็คือ Sticker ที่เราส่งหากันใน chat นี่แหละครับ ตอนนี้หลายเจ้าทำให้สติกเกอร์ขยับได้แล้ว ก็เพื่อทำให้เกิดความคุ้นเคยกับตัวการ์ตูนในสติกเกอร์มากขึ้นนั่นเอง เหมียว